Erfenis in België: Stap voor Stap Erven

Het moment is vaak abrupt: een naaste overlijdt, en al snel — soms al in de dagen die volgen — dringen praktische vragen zich op. Wat gebeurt er met zijn appartement, zijn bankrekeningen, zijn schulden? Dat is precies wat de nalatenschap in België regelt: de wettelijke overdracht van het vermogen van een overledene naar zijn erfgenamen.

Naar Belgisch recht opent een nalatenschap in België zich automatisch op het moment van overlijden — er is geen bijzondere stap nodig om ze in gang te zetten. De overledene wordt de de cujus genoemd (een Latijnse uitdrukking die nog steeds in Belgische rechtbanken wordt gebruikt), en zijn vermogen — activa én passiva samen — wordt overgedragen aan zijn erfgenamen. Ja, ook de schulden. Dit is één van de realiteiten die veel erfgenamen te laat ontdekken.

Wettelijke of testamentaire nalatenschap: wat is het verschil?

Er zijn twee belangrijke manieren waarop een nalatenschap in België kan verlopen.

Ten eerste de wettelijke erfopvolging (of ab intestat): dit is de regel die geldt wanneer de overledene geen testament heeft nagelaten. De wet bepaalt dan wie erft en in welke verhouding, volgens een precieze volgorde vastgelegd in de artikelen 870 en volgende van het Belgisch Burgerlijk Wetboek.

Ten tweede de testamentaire erfopvolging: de overledene heeft een testament opgesteld — een eigenhandig geschreven, authentiek of in bepaalde gevallen internationaal testament — waarin zijn wensen zijn vastgelegd. Maar opgelet: zelfs met een testament is de vrijheid van de overledene niet onbeperkt. De wet beschermt bepaalde erfgenamen — met name kinderen — via het voorbehouden erfdeel (artikel 871 van het Burgerlijk Wetboek), een deel van het vermogen waarvan ze niet kunnen worden beroofd, wat er ook gebeurt.

Concreet: als u het enige kind bent, bedraagt uw voorbehouden erfdeel de helft van de nalatenschap. Bent u met twee kinderen, dan bedraagt het samen twee derde. Uw ouder kon dus niet alles legateren aan een liefdadigheidsorganisatie of een nieuwe partner zonder uw wettelijke rechten te schenden. In complexe familiesituaties, met name na een echtscheiding in België, worden deze kwesties bijzonder gevoelig en verdienen ze specifieke juridische aandacht.

Men denkt vaak dat erven goed nieuws is. Maar sommige nalatenschappen verbergen schulden die de activa overtreffen — en zomaar aanvaarden kan u duur te staan komen. Het Belgisch recht biedt u gelukkig drie opties, en u beschikt over een termijn om te kiezen hoe u erft.

De drie opties waarover u beschikt

De zuivere aanvaarding: u aanvaardt het volledige vermogen, activa én passiva. Als de overledene 50.000 € schulden had en slechts 20.000 € aan activa, zult u het verschil met uw eigen geld moeten bijpassen. Dit is de eenvoudigste weg, maar de meest risicovolle als de financiële situatie van de overledene onduidelijk is.

De aanvaarding onder voorrecht van boedelbeschrijving: dit is de voorzichtige weg — en vaak de beste wanneer u twijfels heeft. U aanvaardt de nalatenschap, maar uw aansprakelijkheid voor de schulden is beperkt tot de waarde van de geërfde activa. Een notaris stelt een volledige inventaris van het vermogen op. Deze procedure kost tussen 500 € en 2.000 € naargelang de complexiteit, maar beschermt u doeltreffend.

De verwerping: u doet afstand van al uw rechten op de nalatenschap, alsof u nooit erfgenaam bent geweest. U erft niets — noch activa, noch schulden. Uw eigen kinderen kunnen dan bij plaatsvervulling uw plaats innemen.

De termijnen: mis ze niet

In principe heeft u 3 maanden vanaf het overlijden om een standpunt in te nemen — een termijn die door de rechtbank verlengd kan worden als u daartoe een verzoek indient. Gedurende die tijd kan geen enkele schuldeiser u dwingen. Maar als u handelingen als eigenaar stelt op de goederen (een meubel verkopen, een huur innen), wordt u geacht stilzwijgend te hebben aanvaard.

Heeft u hulp nodig bij het beoordelen van hoe u moet erven? Een advocaat gespecialiseerd in erfrecht kan u begeleiden. Als u zich zorgen maakt over de kosten, weet dan dat u ook een pro-Deobijstand in België kunt aanvragen afhankelijk van uw inkomen.

Dit is vaak de vraag die de meeste zorgen baart: hoeveel gaat het kosten? In België is de erfbelasting een gewestelijke aangelegenheid — het zijn de Gewesten (Wallonië, Vlaanderen, Brussels Hoofdstedelijk Gewest) die de tarieven vastleggen, en die kunnen soms aanzienlijk van gewest tot gewest verschillen. De fiscale woonplaats van de overledene — en niet die van de erfgenamen — bepaalt welk gewest bevoegd is.

De tarieven: wat verandert naargelang uw verwantschap

Het principe is eenvoudig: hoe nauwer de band met de overledene, hoe minder u betaalt. En omgekeerd.

In het Brussels Hoofdstedelijk Gewest, bij wijze van voorbeeld:

• Tussen echtgenoten en wettelijk samenwonenden: van 3% (tot 50.000 €) tot 30% (boven 500.000 €)
• In rechte lijn (ouders-kinderen): van 3% tot 30% naargelang de schijven
• Tussen broers en zussen: van 20% tot 65% — ja, tot 65%
• Tussen vreemden (geen verwantschapsband): van 40% tot 80%

Wallonië en Vlaanderen hanteren lichtjes afwijkende schalen, met bepaalde specifieke vrijstellingen — met name in Vlaanderen voor de overdracht van een familiebedrijf, dat onder strikte voorwaarden van een verlaagd tarief van 3% kan genieten.

Wat u kunt aftrekken

Bepaalde lasten van de overledene zijn aftrekbaar van de belastbare grondslag: bewezen schulden, begrafeniskosten (binnen een bepaalde grens), en in sommige gevallen hypothecaire lasten. Een notaris of een fiscaal advocaat kan uw situatie legaal optimaliseren en de rekening verlagen.

Onroerende goederen: let op de betalingstermijnen

De erfbelasting moet worden betaald binnen 2 maanden na de registratie van de aangifte van nalatenschap. Er bestaan betalingsfaciliteiten, maar die moeten uitdrukkelijk worden aangevraagd. Sommige banken bieden ook specifieke kredieten aan om deze rechten te financieren wanneer de erfgenamen over onvoldoende liquiditeiten beschikken — een veelvoorkomend geval wanneer de erfenis voornamelijk uit onroerende goederen bestaat. Raadpleeg onze gids over de kosten en belastingen bij een vastgoedverkoop in België voor een beter begrip van de fiscale aspecten verbonden aan onroerende goederen.

Men zou willen dat het overlijden van een naaste alleen verdriet met zich meebrengt. De realiteit is vaak harder: nalatenschappen zijn een vruchtbare bodem voor geschillen — over de waardebepaling van een goed, over vroegere schenkingen, over de wensen van de overledene, of gewoon over oude familierancunes die op het slechtst mogelijke moment opduiken.

In België behoren erfrechtkwesties tot de meest voorkomende familiegeschillen voor de rechtbanken. Maar onmiddellijk naar de rechter stappen is niet altijd de beste oplossing — noch de snelste, noch de goedkoopste.

Bemiddeling: de bij voorkeur te bewandelen weg

Voordat u naar de rechtbank gaat, is familiebemiddeling een serieus alternatief. Een erkend bemiddelaar — vaak een gespecialiseerde advocaat of notaris — faciliteert de dialoog tussen erfgenamen en helpt hen een akkoord te vinden. In de praktijk kost een bemiddeling tussen 1.500 € en 5.000 € naargelang de duur, te verdelen tussen de partijen. Ze duurt doorgaans 2 tot 6 maanden. Dat is oneindig veel minder lang en minder duur dan een rechtszaak.

De gerechtelijke verdeling: wanneer er geen andere uitweg is

Als de bemiddeling mislukt of een erfgenaam elk overleg weigert, moet de zaak voor de familierechtbank worden gebracht — bevoegd voor alle erfrechtgeschillen sinds de hervorming van het Gerechtelijk Wetboek in 2014. De procedure begint met een verplichte verzoeningspoging. Als die mislukt, benoemt de rechter een notaris-vereffenaar die belast is met het organiseren van de verdeling.

Laten we eerlijk zijn: een gerechtelijke verdelingsprocedure kan in complexe gevallen 3 tot 7 jaar duren, met advocaat- en procedurekosten die per partij kunnen oplopen tot 15.000 à 30.000 €. Dit is een laatste redmiddel.

De meest conflictrijke situaties

Bepaalde scenario's leiden stelselmatig tot conflicten:

• Vroegere schenkingen die niet in de nalatenschap zijn ingebracht (had de overledene al goederen aan één van de kinderen geschonken?)
• De inkorting van giften: wanneer een testament of een schenking het voorbehouden erfdeel van de kinderen schendt
• Betwiste testamenten: slecht opgesteld eigenhandig testament, betwiste geestelijke capaciteit van de overledene, tegenstrijdige codicillen
• De gedwongen onverdeeldheid: wanneer erfgenamen weigeren een onroerend goed te verkopen dat anderen willen te gelde maken

Wanneer u met één van deze scenario's geconfronteerd wordt, maakt de tussenkomst van een advocaat gespecialiseerd in erfrecht radicaal verschil — op het vlak van snelheid, kosten, en vaak ook het behoud van familierelaties. Raadpleeg een advocaat in erfrecht voordat de situatie escaleert.