Belgisch Burgerlijk Wetboek: Belangrijkste Artikelen Uitgelegd

Elk jaar worden in België ongeveer 35.000 huwelijken gesloten en worden er bijna 25.000 echtscheidingen uitgesproken. Al die gebeurtenissen worden geregeld door Boek 2 van het Belgisch Burgerlijk Wetboek — een van de vroegst hervormde boeken, aangezien het Belgisch familierecht sinds de jaren 1970 ingrijpende wijzigingen heeft ondergaan.

De huwelijksvoorwaarden

Het huwelijk wordt voltrokken voor de ambtenaar van de burgerlijke stand, na aankondiging van het huwelijk. De materiële voorwaarden zijn vastgelegd in de artikelen 143 en volgende van het Burgerlijk Wetboek (oude nummering, nog steeds van kracht voor deze bepalingen):

• Minimumleeftijd: 18 jaar (uitzonderlijke afwijkingen zijn mogelijk voor ontvoogde minderjarigen, maar dat is in de praktijk uiterst zeldzaam).
• Vrije en bewuste toestemming van beide echtgenoten — een gedwongen huwelijk is nietig en vormt een strafrechtelijke inbreuk.
• Afwezigheid van een verboden verwantschapsband.
• Afwezigheid van een bestaand huwelijk (bigamie verboden).

Sinds 2003 staat België het huwelijk tussen personen van hetzelfde geslacht toe — een primeur op het Europese vasteland.

De huwelijksstelsels: wat u samen bezit

Het Belgisch Burgerlijk Wetboek voorziet in drie hoofdhuwelijksstelsels:

• De wettelijke gemeenschap van aanwinsten: het standaardstelsel als u geen huwelijkscontract opstelt. Alle goederen verworven tijdens het huwelijk zijn gemeenschappelijk; goederen die vóór het huwelijk werden bezeten, blijven eigen.
• De scheiding van goederen: elke echtgenoot blijft uitsluitend eigenaar van wat hij of zij verwerft.
• De algehele gemeenschap: alles wordt gemeenschappelijk, ook de goederen die vóór het huwelijk werden bezeten.

De echtscheiding: twee hoofdprocedures

Sinds de hervorming van 2007 steunt het Belgisch echtscheidingsrecht op twee procedures:

1. De echtscheiding door onderlinge toestemming (EOT): de echtgenoten bereiken een akkoord over alles (ouderlijk gezag, verdeling van goederen, onderhoudsgeld). De procedure kan enkele maanden duren en is relatief goedkoop als alles vlot verloopt.
2. De echtscheiding wegens onherstelbare ontwrichting: één echtgenoot kan dit verzoeken zonder een fout te moeten bewijzen. Het volstaat vast te stellen dat de relatie onherstelbaar verbroken is — wat wordt vermoed na een feitelijke scheiding van meer dan zes maanden (als beiden het verzoeken) of meer dan een jaar (als slechts één van de twee het verzoekt).

Het begrip fout blijft in bepaalde contexten relevant, met name voor de vaststelling van het onderhoudsgeld na echtscheiding (artikel 301 van het Burgerlijk Wetboek), waarvan het bedrag beperkt is tot de levensstandaard die de minst begoede echtgenoot tijdens het huwelijk genoot. Voor een gedetailleerd overzicht van de aspecten van echtscheiding en de berekeningswijze van het ouderlijk gezag en het onderhoudsgeld, raadpleegt u onze volledige gids over echtscheiding in België.

Overlijden zonder testament in België betekent dat het Belgisch Burgerlijk Wetboek in uw plaats beslist. En de regels zijn precies — soms verrassend voor wie er nooit aandacht aan heeft besteed.

De wettelijke erfgenamen en de erfopvolging

Boek 4 van het Belgisch Burgerlijk Wetboek (in werking getreden op 1 september 2018 voor nalatenschappen die vanaf die datum worden opengesteld) regelt de overgang van het vermogen bij afwezigheid van een testament. De erfgenamen zijn ingedeeld in orden:

• 1e orde: de afstammelingen (kinderen, kleinkinderen) — zij sluiten de volgende orden uit.
• 2e orde: de bloedverwanten in de opgaande lijn (ouders) en bevoorrechte zijverwanten (broers en zussen).
• 3e orde: de overige bloedverwanten in de opgaande lijn (grootouders).
• 4e orde: de overige zijverwanten (ooms, tantes, neven en nichten, tot de 4e graad).

De langstlevende echtgenoot geniet een bijzonder statuut: hij of zij erft het vruchtgebruik op de volledige nalatenschap als er afstammelingen aanwezig zijn, of kan afhankelijk van de omstandigheden in volle eigendom erven.

Het voorbehouden erfdeel: wat u niet kunt aanraken

Dit verrast velen: u kunt niet vrijelijk beschikken over de volledige omvang van uw vermogen via een testament. De wet reserveert een deel voor uw reservataire erfgenamen.

Sinds de hervorming van 2018 is het globale voorbehouden erfdeel van de afstammelingen vastgesteld op 1/2 van de nalatenschap, ongeacht hun aantal. Het beschikbaar deel — het deel waarover u vrijelijk kunt beschikken — bedraagt dus altijd ten minste 1/2. Dit is een merkwaardige vereenvoudiging ten opzichte van het oude systeem (dat varieerde tussen 1/2 en 3/4 naargelang het aantal kinderen).

Schenkingen: uw nalatenschap plannen tijdens uw leven

Schenkingen worden geregeld door de artikelen 4.219 en volgende van het nieuwe Belgisch Burgerlijk Wetboek. Een schenking is een rechtshandeling waarbij u tijdens uw leven een goed kosteloos overdraagt aan een andere persoon. Let op de regels:

• Elke notariële schenking is in principe inbrengplichtig bij de nalatenschap (ze wordt verrekend met uw erfdeel).
• U kunt de inbreng uitdrukkelijk uitsluiten door te bepalen dat de schenking buiten deel wordt gedaan — maar dan moet het voorbehouden erfdeel worden gerespecteerd.
• Handgiften (contant geld, kunstwerken) kunnen zonder notaris worden gedaan, maar het bewijs en de kwalificatie ervan kunnen bij betwisting problemen opleveren.

De erfbelasting in België wordt geheven door de Gewesten (niet de federale overheid) en varieert naargelang het bevoegde Gewest en de graad van verwantschap. In het Waals Gewest variëren de tarieven tussen echtgenoten van 0% tot 30%, en tussen vreemden van 30% tot 80%. Aanzienlijke verschillen afhankelijk van uw situatie.

Plannen u een complexe nalatenschap of wilt u uw schenkingen optimaliseren? Om de volledige modaliteiten van vermogensoverdracht te bekijken en de stappen in een erfopvolging te begrijpen, raadpleegt u onze gedetailleerde gids over erfenis in België. Alvorens onomkeerbare beslissingen te nemen, kan een advocaat gespecialiseerd in erfrecht u tienduizenden euro's besparen. Vind de uwe op NexLaw.

Alvorens een contract te kunnen sluiten, erven of trouwen, moet u juridisch bestaan. Dat is het onderwerp van de eerste bepalingen van het Belgisch Burgerlijk Wetboek, die de fundamentele begrippen van rechtspersoonlijkheid, bekwaamheid en woonplaats omschrijven.

De rechtspersoonlijkheid: het beginpunt van alles

Volgens de artikelen van Boek 1 van het Belgisch Burgerlijk Wetboek verwerft elke natuurlijke persoon rechtspersoonlijkheid bij zijn geboorte (op voorwaarde dat hij levend en levensvatbaar wordt geboren). Die persoonlijkheid verleent hem rechten — en verplichtingen. Een verwekt maar nog niet geboren kind kan ook in aanmerking worden genomen wanneer dat in zijn belang is, overeenkomstig het oude rechtsbeginsel infans conceptus.

De handelingsbekwaamheid: vanaf welke leeftijd kunt u zelfstandig handelen?

In het Belgisch recht is de burgerlijke meerderjarigheid vastgesteld op 18 jaar (artikel 388 van het oude Burgerlijk Wetboek, overgenomen in Boek 2). Onder die leeftijd moeten belangrijke rechtshandelingen worden gesteld door de ouders of de wettelijke voogd. Er zijn echter nuances:

• Een minderjarige kan bepaalde alledaagse contracten sluiten (een brood kopen, de bus nemen).
• Een ontvoogde minderjarige geniet een burgerlijke bekwaamheid die dicht bij die van een meerderjarige ligt.
• Meerderjarigen onder voorlopig bewind (vroeger voogdij of curatelestelling) zien hun bekwaamheid beperkt door een rechterlijke beslissing.

Vragen rond bekwaamheid zijn bijzonder belangrijk in familiale contexten, met name inzake ouderlijk gezag en verblijfsregeling.

De woonplaats: veel meer dan een adres

Artikel 102 van het oude Burgerlijk Wetboek (en zijn equivalenten in de nieuwe tekst) omschrijft de woonplaats als de plaats van de voornaamste vestiging van een persoon. Dit begrip is allesbehalve onbelangrijk: het bepaalt welk rechtscollege bevoegd is bij een geschil, waar gerechtelijke akten moeten worden betekend, of voor welke rechtbank een echtscheidingsprocedure moet worden ingeleid.

Hebt u een vraag over uw juridische bekwaamheid of die van een naaste, raadpleeg dan een gespecialiseerde advocaat via NexLaw — de inzet kan aanzienlijk zijn.

Een van de meest aangehaalde artikelen uit de volledige Belgische rechtsgeschiedenis — artikel 1382 van het oude Belgisch Burgerlijk Wetboek — luidde eenvoudigweg: "Elke daad van de mens, waardoor aan een ander schade wordt veroorzaakt, verplicht degene door wiens schuld de schade is ontstaan, deze te vergoeden." Vijf sleutelwoorden — daad, fout, schade, oorzakelijk verband, herstel — die decennia van rechtspraak hebben gestuurd.

Sinds 1 januari 2025 is deze regel herformuleerd in artikel 6.2 van het nieuwe Belgisch Burgerlijk Wetboek, maar het beginsel blijft identiek. De buitencontractuele burgerlijke aansprakelijkheid steunt op drie cumulatieve voorwaarden:

1. Een fout: een gedraging die afwijkt van die van een goede huisvader (nu 'redelijk persoon') in dezelfde omstandigheden.
2. Een schade: materiële, morele, lichamelijke, economische nadeel — dat zeker, direct en persoonlijk moet zijn.
3. Een oorzakelijk verband tussen de fout en de schade.

De aansprakelijkheid voor andermans daad

Het Belgisch Burgerlijk Wetboek voorziet ook in gevallen waarbij u aansprakelijk bent voor schade veroorzaakt door anderen:

• Ouders (artikel 1384, al. 2) zijn aansprakelijk voor schade veroorzaakt door hun minderjarige kinderen die bij hen inwonen — tenzij zij aantonen dat zij de schadelijke daad niet konden verhinderen.
• Aanstellers (werkgevers) zijn verantwoordelijk voor de handelingen van hun aangestelden (werknemers) in de uitoefening van hun functie (artikel 6.5 van het nieuwe Wetboek).
• Bewaarders van dieren zijn aansprakelijk voor de schade veroorzaakt door hun dier, of het nu een hond of een paard betreft (artikel 6.7).

De aansprakelijkheid voor zaken

Artikel 6.6 van het nieuwe Wetboek herneemt de regel van de aansprakelijkheid van de bewaarder van een gebrekkige zaak. Als uw omheining op een voorbijganger valt, of als de vloer van uw handelszaak gebrekkig is en een val veroorzaakt, kunt u aansprakelijk worden gesteld — zelfs als u geen actieve fout hebt begaan.

Contractuele versus buitencontractuele aansprakelijkheid: een cruciaal onderscheid

Let op een fundamenteel onderscheid: als de schade ontstaat in het kader van een contract (uw aannemer beschadigt uw woning), dan is de contractuele aansprakelijkheid van toepassing (artikelen 5.83 en volgende van Boek 5). Als u met de veroorzaker van de schade niet door een contract verbonden bent, dan geldt de buitencontractuele aansprakelijkheid (Boek 6).

Sinds de hervorming is de samenloop van beide regimes in principe verboden: u kunt niet kiezen om op buitencontractuele grondslag te handelen als een contract u met de aansprakelijke persoon verbindt — tenzij in strikt wettelijk omschreven uitzonderingen.

Concreet: als u het slachtoffer bent van schade — verkeersongeval, bouwfout, professionele nalatigheid — en u twijfelt over de grondslag van uw vordering, dan zijn de inzetten reëel: verjaringstermijnen, bewijslast en de omvang van de schadevergoeding kunnen aanzienlijk verschillen naargelang het toepasselijke regime.